Bạo lực học đường ở Việt Nam: Khi nỗi đau không dừng lại sau cổng trường
Bạo lực học đường ở Việt Nam không chỉ là các vụ đánh nhau bị quay clip, mà còn là bắt nạt tinh thần, áp lực tâm lý và trách nhiệm phối hợp của gia đình, nhà trường, xã hội
Bạo lực học đường ở Việt Nam không còn là câu chuyện chỉ xuất hiện sau một cuộc xô xát trong sân trường. Nhiều vụ việc được quay lại, phát tán trên mạng xã hội, kéo theo làn sóng bình luận, phán xét và đôi khi là sự tổn thương lần thứ hai đối với nạn nhân. Đằng sau mỗi đoạn clip gây bức xúc là một câu hỏi lớn hơn: vì sao mâu thuẫn giữa học sinh có thể đi xa đến mức làm tổn hại cả thể chất lẫn tinh thần?
Nhìn từ các số liệu được công bố trong những năm gần đây, bạo lực học đường vừa có mặt nổi dễ thấy, vừa có phần chìm khó đo lường. Từ ngày 1/9/2021 đến ngày 5/11/2023, Bộ Giáo dục và Đào tạo từng thông tin cả nước ghi nhận 699 vụ bạo lực học đường liên quan đến 2.016 học sinh, trong đó có 854 học sinh nữ. Đến năm học 2023-2024, số liệu chính thức được báo chí dẫn lại cho thấy có 466 vụ, liên quan đến 1.453 học sinh; 235 học sinh bị tổn hại thể chất và 222 học sinh bị tổn hại tinh thần.
Con số có thể tăng hoặc giảm theo từng kỳ báo cáo, nhưng điều đáng lo là tính chất sự việc ngày càng phức tạp. Bạo lực không chỉ là đánh nhau. Nó có thể là đe dọa, cô lập, lăng mạ, ép buộc, làm nhục, quay clip, tung lên mạng, hoặc tạo một nhóm bạn cùng lớp khiến nạn nhân cảm thấy không còn chỗ đứng trong chính môi trường học tập của mình.
Bạo lực học đường không chỉ là những cú đánh
Trong nhận thức phổ biến, bạo lực học đường thường được hình dung là cảnh học sinh đánh nhau, xô xát hoặc hành hung tập thể. Nhưng thực tế, bạo lực tinh thần có thể âm thầm hơn và kéo dài hơn. Một học sinh bị đặt biệt danh xúc phạm, bị cả nhóm tẩy chay, bị dọa tung thông tin cá nhân, bị ép làm điều mình không muốn, hoặc bị lôi vào các nhóm chat để chế giễu cũng đang chịu bạo lực.
UNICEF nhấn mạnh rằng môi trường học tập an toàn là điều kiện cần để trẻ em phát triển đầy đủ tiềm năng. Tổ chức này cũng lưu ý áp lực học tập, bắt nạt, căng thẳng xã hội và kỷ luật bằng bạo lực có thể để lại ảnh hưởng lâu dài lên trẻ em và thanh thiếu niên.
Điểm khó của bạo lực tinh thần là người lớn không phải lúc nào cũng nhìn thấy ngay. Một học sinh có thể vẫn đi học đều, vẫn làm bài, vẫn ngồi trong lớp, nhưng bên trong đã rơi vào trạng thái sợ hãi, xấu hổ hoặc mất niềm tin. Khi sự việc bị phát hiện, tổn thương có thể đã kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng.
Vì vậy, chỉ xử lý khi đã có clip lan truyền là quá muộn. Nhà trường cần có cơ chế phát hiện sớm: giáo viên chủ nhiệm quan sát thay đổi hành vi, phòng tư vấn học đường hoạt động thật, học sinh có kênh báo cáo an toàn, và phụ huynh được hướng dẫn cách nhận biết dấu hiệu bất thường ở con.
Mạng xã hội làm vết thương lan rộng hơn
Một đặc điểm mới của bạo lực học đường là sự tham gia của điện thoại và mạng xã hội. Trước đây, một vụ xô xát có thể dừng lại trong phạm vi lớp hoặc trường. Hiện nay, chỉ cần một học sinh quay lại và đăng lên mạng, sự việc có thể lan ra ngoài cộng đồng chỉ trong vài giờ.
Việc quay clip không chỉ là hành vi ghi lại sự việc. Trong nhiều trường hợp, nó biến nạn nhân thành đối tượng bị nhìn ngó, bình luận và chế giễu. Người bị đánh hoặc bị làm nhục không chỉ phải chịu tổn thương trong khoảnh khắc xảy ra bạo lực, mà còn phải đối diện với cảm giác bị phơi bày trước đám đông.
Đây là lý do phòng chống bạo lực học đường không thể tách khỏi giáo dục kỹ năng sử dụng mạng xã hội. Học sinh cần hiểu rằng quay, phát tán, cổ vũ hoặc bình luận xúc phạm trong một vụ bạo lực cũng có thể gây hại. Sự im lặng hoặc đứng xem đôi khi khiến người gây bạo lực cảm thấy được tiếp sức.
Về phía người lớn, phản ứng trên mạng cũng cần thận trọng. Việc chia sẻ lại clip với mục đích "lên án" vẫn có thể làm tổn thương nạn nhân nếu hình ảnh, tên tuổi, trường lớp hoặc thông tin cá nhân bị lộ. Cách ứng xử có trách nhiệm là báo cho nhà trường, gia đình, cơ quan chức năng hoặc nền tảng mạng xã hội, thay vì tiếp tục khuếch tán hình ảnh bạo lực.
Áp lực học tập và sức khỏe tinh thần là phần không thể bỏ qua
Bạo lực học đường không sinh ra từ một nguyên nhân đơn lẻ. Nó có thể đến từ xung đột cá nhân, ảnh hưởng gia đình, thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc, văn hóa nhóm, nội dung bạo lực trên mạng, hoặc sự buông lỏng trong giám sát. Nhưng một nền học đường nhiều áp lực sẽ làm các mâu thuẫn dễ bùng phát hơn.
Một số khảo sát được công bố trong năm 2025 tại Hà Nội và TP.HCM cho thấy tỷ lệ học sinh bị bạo lực tâm lý dao động từ 25% đến 36,2%, còn bạo lực thể chất từ 11,3% đến 22,5% trong nhóm được khảo sát. Một đánh giá năm 2024 của Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng UNICEF tại Hà Nội, TP.HCM và Nghệ An cũng ghi nhận 50% học sinh gặp áp lực thành tích, 42,8% lo lắng vì khối lượng học tập quá nặng.
Những con số này không thể dùng để kết luận toàn bộ học sinh Việt Nam đều ở trong cùng một tình trạng, vì phạm vi khảo sát có giới hạn. Tuy nhiên, chúng gợi ý một điều quan trọng: khi nói về bạo lực học đường, không thể chỉ nói đến kỷ luật sau sự việc. Cần nói đến sức khỏe tinh thần, áp lực thành tích, kỹ năng giao tiếp, khả năng tìm kiếm trợ giúp và văn hóa ứng xử trong lớp học.
Một học sinh thường xuyên bị mắng mỏ, bị so sánh, bị cô lập hoặc không có nơi chia sẻ sẽ dễ rơi vào hai hướng: thu mình chịu đựng hoặc phản ứng bằng hành vi tiêu cực. Cả hai đều là tín hiệu cho thấy môi trường xung quanh chưa đủ an toàn.
Trách nhiệm không thể đặt hết lên một phía
Sau mỗi vụ việc, dư luận thường đặt câu hỏi: lỗi của nhà trường, gia đình hay học sinh? Câu trả lời thực tế là bạo lực học đường cần được xử lý bằng trách nhiệm phối hợp, không phải bằng cách đẩy lỗi qua lại.
Nhà trường có trách nhiệm bảo đảm môi trường học tập an toàn, phát hiện sớm xung đột, xử lý kỷ luật đúng quy định và hỗ trợ tâm lý cho học sinh. Kỷ luật cần nghiêm minh, nhưng không nên chỉ dừng ở việc phạt. Nếu học sinh gây bạo lực không được giáo dục lại về hậu quả, sự đồng cảm và cách kiểm soát hành vi, nguy cơ tái diễn vẫn còn.
Gia đình có trách nhiệm quan sát con sau giờ học. Những dấu hiệu như sợ đến trường, mất ngủ, thường xuyên đau bụng hoặc đau đầu trước giờ đi học, né tránh điện thoại, thay đổi nhóm bạn, cáu gắt bất thường, kết quả học tập giảm đột ngột hoặc không muốn nói về lớp học đều cần được lắng nghe. Phụ huynh không nên vội quy kết rằng con "yếu đuối" hoặc "tự gây chuyện" khi con chia sẻ bị bắt nạt.
Xã hội và nền tảng mạng cũng có trách nhiệm. Các nội dung cổ vũ bạo lực, làm nhục người khác, quay clip đánh nhau để câu tương tác cần bị nhìn nhận nghiêm túc. Nếu môi trường mạng coi bạo lực là trò giải trí, học sinh rất dễ học theo cách ứng xử ấy ngoài đời.
Chỉ thị 02/CT-TTg năm 2024 của Thủ tướng Chính phủ đã đặt trọng tâm vào tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong phòng chống bạo lực học đường, phòng ngừa tội phạm và tệ nạn xã hội trong học sinh, sinh viên. Điều đó cho thấy vấn đề đã được nhìn nhận như một nhiệm vụ liên ngành, không thể giao riêng cho giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu.
Cần chuyển từ xử lý vụ việc sang phòng ngừa hằng ngày
Phòng chống bạo lực học đường hiệu quả không bắt đầu từ lúc có sự việc nghiêm trọng, mà từ những thói quen nhỏ trong trường học. Một lớp học an toàn cần có quy tắc ứng xử rõ ràng, kênh phản ánh kín đáo, giáo viên được tập huấn về tâm lý lứa tuổi, và học sinh được học cách giải quyết mâu thuẫn không dùng bạo lực.
Các trường có thể bắt đầu từ những việc cụ thể:
- Thiết lập kênh báo cáo riêng cho học sinh bị bắt nạt hoặc chứng kiến bắt nạt.
- Không xem nhẹ các hành vi cô lập, chế giễu, đe dọa trên nhóm chat.
- Tổ chức sinh hoạt lớp về đồng cảm, ranh giới cá nhân và hậu quả của việc phát tán clip bạo lực.
- Đào tạo giáo viên nhận biết dấu hiệu học sinh bị tổn thương tâm lý.
- Kết nối phòng tư vấn học đường với phụ huynh khi có nguy cơ kéo dài.
- Xử lý người gây bạo lực theo hướng vừa nghiêm minh vừa giáo dục phục hồi.
Phụ huynh cũng có thể làm nhiều việc trước khi sự việc trở nên nghiêm trọng: hỏi con về các mối quan hệ trong lớp, để ý cảm xúc thay vì chỉ hỏi điểm số, dạy con cách nói "không", cách rời khỏi tình huống nguy hiểm, cách lưu bằng chứng và báo cho người lớn đáng tin cậy.
Với học sinh, thông điệp quan trọng là: bị bắt nạt không phải lỗi của em. Im lặng không phải cách duy nhất. Nếu không thể nói trực tiếp với giáo viên chủ nhiệm, các em có thể tìm người lớn khác đáng tin, như phụ huynh, giáo viên bộ môn, nhân viên tư vấn, người thân hoặc đường dây hỗ trợ trẻ em.
Kết luận
Bạo lực học đường ở Việt Nam là vấn đề xã hội cần được nhìn bằng thái độ bình tĩnh nhưng không xem nhẹ. Những vụ việc được ghi nhận trong báo cáo chỉ là phần có thể thống kê. Phần khó hơn nằm ở những tổn thương tinh thần, những nhóm chat độc hại, những ánh nhìn cô lập trong lớp học và sự im lặng của trẻ em khi các em không biết phải tìm ai để được bảo vệ.
Một môi trường học đường an toàn không thể chỉ dựa vào khẩu hiệu. Nó cần dữ liệu trung thực, quy trình báo cáo rõ ràng, giáo viên được hỗ trợ, phụ huynh biết lắng nghe, học sinh được học kỹ năng ứng xử và cộng đồng mạng không tiếp tay cho việc phát tán bạo lực.
Khi mỗi vụ việc được xử lý không chỉ để "kết thúc hồ sơ" mà còn để hiểu vì sao nó xảy ra, trường học mới có cơ hội trở thành nơi trẻ em cảm thấy được tôn trọng, được bảo vệ và đủ an toàn để học tập.